AI-antwoorden controleren: zo herken en voorkom je hallucinaties

Wat is een AI-hallucinatie en waarom ontstaat die?

Van een hallucinatie spreek je als een AI iets onjuists met volle overtuiging beweert. Dat kan een verkeerd jaartal zijn, een verzonnen citaat of een boek dat nooit is verschenen. De AI liegt daarbij niet bewust. Het model merkt simpelweg niet dat het ernaast zit.

De oorzaak ligt in de manier waarop het werkt. Een groot taalmodel heeft uit enorme hoeveelheden tekst geleerd welk woord met grote waarschijnlijkheid als volgende komt. Het zoekt niets op in een feitendatabase. Terugkerende patronen zoals grammatica leert het betrouwbaar, zeldzame losse feiten zoals de verjaardag van een weinig bekende persoon daarentegen niet. Dan vult het het gat op met iets wat aannemelijk klinkt.

Daar komt bij: volgens een onderzoek van OpenAI belonen gangbare trainings- en testmethoden gokken sterker dan een eerlijk ‘Dat weet ik niet’. Dat is net als bij een meerkeuzetoets, waarbij een gegokt antwoord punten kan opleveren, maar een leeg antwoord nooit. Bovendien kennen modellen zonder webzoekfunctie alleen de stand van hun trainingsdata; actuele gebeurtenissen ontbreken dus.

Hoe herken je dat een AI-antwoord onjuist kan zijn?

Hallucinaties zien er op het eerste gezicht uit als elk ander antwoord. Deze waarschuwingssignalen moeten je echter achterdochtig maken:

• Zeer precieze cijfers, percentages of data zonder bronvermelding.
• Letterlijke citaten, vooral van bekende personen.
• Bronnen, onderzoeken, links of rechterlijke uitspraken die je via een zoekmachine niet kunt vinden.
• Het antwoord verandert als je dezelfde vraag nog een keer stelt.
• Tegenstrijdigheden binnen het antwoord of met wat je zeker weet.
• Vragen over zeer actuele gebeurtenissen, nicheonderwerpen of weinig bekende personen en bedrijven.

Hoe ernstig dat kan worden, laat een zaak uit de VS zien: daar moesten advocaten een boete betalen omdat ze in de rechtszaal uitspraken hadden aangehaald die ChatGPT volledig had verzonnen. Een zelfverzekerde toon is dus geen bewijs dat iets klopt.

Hoe controleer je een AI-antwoord stap voor stap?

Niet elk antwoord heeft een factcheck nodig. Een brainstorm voor ideeën mag je losjes opvatten. Maar zodra je iets doorgeeft, publiceert of er een beslissing op baseert, loont deze routine:

1. Kernbeweringen markeren: welke feiten, cijfers of namen zouden pijnlijk of duur zijn als ze niet kloppen?
2. Om de bron vragen: vraag waar de informatie vandaan komt, het liefst met link.
3. De bron zelf openen: controleer of de pagina bestaat en of daar echt staat wat de AI beweert.
4. Dubbelchecken: zoek een tweede, onafhankelijke bron, bijvoorbeeld de officiële site van een overheidsinstantie, een fabrikant of een vakportaal.
5. Cijfers narekenen en op actualiteit letten: kloppen totalen en percentages, en van wanneer zijn de gegevens?

Welke tools helpen om AI-antwoorden met bronnen te onderbouwen?

Antwoorden controleer je het makkelijkst als de AI de bronnen meteen meelevert. Bij onze onderzoekstools vind je daarvoor geschikte hulpmiddelen, veel ervan gratis:

• Perplexity: een AI-zoekmachine die zijn antwoorden met bronnen onderbouwt. Gratis met 3 Pro-zoekopdrachten per dag.
• ChatGPT Search: webzoeken met bronnen direct in de chat, gratis met limieten.
• Google Gemini (Deep Research): maakt rapporten van meerdere pagina's met bronnen, ook zonder abonnement, met limieten. Hoe Deep Research werkt, legt onze woordenlijst uit.
• Gemini Notebook: je uploadt je eigen documenten en stelt er vragen over. De antwoorden steunen op jouw bronnen in plaats van op de algemene kennis van het model.
• Elicit en Consensus: speciaal voor wetenschappelijke onderzoeken, elk met een beperkte gratis versie.

Heb je dit regelmatig nodig, dan kun je het automatiseren: de onderzoeksagent levert bij een onderwerp een briefing met bronnen, en een kennisbank voor je eigen documenten beantwoordt vragen met bronvermelding uit je bestanden. Belangrijk: ook bronvermeldingen kunnen ernaast zitten. Soms vat de AI een echte bron verkeerd samen, daarom geldt stap drie van de routine altijd.

Met welke prompts voorkom je hallucinaties?

Helemaal voorkomen kun je fouten niet, maar met duidelijke instructies maak je ze zeldzamer en makkelijker te herkennen. Deze formuleringen hebben zich bewezen:

• ‘Als je iets niet zeker weet, zeg dat dan uitdrukkelijk in plaats van te gokken.’
• ‘Noem bij elk cijfer en elk feit de bron met link.’
• ‘Antwoord alleen op basis van de volgende tekst. Staat het antwoord er niet in, schrijf dan: Daarover staat niets in de tekst.’
• ‘Scheid in je antwoord vaststaande feiten van inschattingen en vermoedens.’
• ‘Welke delen van je antwoord moet ik zeker zelf controleren?’

Vooral de derde prompt is nuttig: geef je de AI de tekst zelf, bijvoorbeeld een artikel of een pdf, dan hoeft het model niets uit zijn geheugen aan te vullen. Meer basiskennis vind je in de gids Prompts schrijven voor beginners.

Bij welke onderwerpen is extra voorzichtigheid nodig?

Bij sommige onderwerpen kan een fout echte schade aanrichten. Gebruik AI hier alleen als voorbereiding, nooit als laatste instantie:

• Gezondheid: bespreek symptomen, medicijnen en doseringen altijd met je huisarts of apotheek.
• Recht: wetten verschillen per land en veranderen. Bij contracten, termijnen en geschillen helpt een advocaat of een juridisch adviespunt.
• Financiën en belastingen: vrijstellingen, belastingregels en voorwaarden veranderen vaak. Controleer ze bij officiële instanties of bij een belastingadviseur.
• Cijfers en statistieken: AI rekent zich soms mis en gebruikt af en toe verouderde gegevens. Haal statistieken uit de oorspronkelijke bron, bijvoorbeeld bij een statistiekbureau.
• Citaten: letterlijke citaten zijn een typische foutenbron. Neem alleen over wat je in de oorspronkelijke bron hebt gevonden.

Toch kan AI hier zinvol helpen: door vaktermen begrijpelijk uit te leggen en je te helpen goede vragen voor te bereiden voor de afspraak bij de arts of het adviesgesprek. Let er daarbij op welke persoonlijke gegevens je invoert. Tips daarover vind je onder Privacy bij AI-tools.